Kush na mëson të dëshirojmë atë që duam? Si kapitalizmi ndikon në mendimet dhe zgjedhjet tona

Dëshirat që i konsiderojmë personale mund të mos burojnë vetëm nga ne, por të formësohen edhe nga shoqëria dhe sistemi ekonomik ku jetojmë. Kjo është ideja kryesore e një analize të publikuar në “Psychology Today”, e cila mbështetet në filozofinë e Gilles Deleuze dhe bashkëpunimin e tij me psikiatrin Félix Guattari.

Sipas analizës, kapitalizmi nuk ndikon vetëm tek ajo që blejmë. Ai mund të përcaktojë edhe atë që vlerësojmë, synimet që ndjekim dhe llojin e personit që përpiqemi të bëhemi. Për këtë arsye, krahas pyetjes “Çfarë dua?”, lind edhe një tjetër: “Kush më mësoi ta dëshiroj këtë?”.

Dëshira nuk buron vetëm nga mungesa

Në veprën “Anti-Edipi”, Deleuze dhe Guattari kundërshtojnë idenë se dëshira shfaqet vetëm kur njeriut i mungon diçka. Ata e përshkruajnë atë si një forcë produktive, e cila krijon lidhje mes njerëzve, objekteve, ideve, teknologjisë, parave dhe institucioneve.

Në vend që të pyesin vetëm se çfarë kuptimi ka një dëshirë, dy autorët përqendrohen tek ajo që dëshira prodhon: Çfarë marrëdhëniesh krijon? Çfarë sjelljesh nxit? Çfarë lloj jete e bën të mundur?

Nga ky këndvështrim, dëshira nuk është krejtësisht private, por ka edhe përmasa shoqërore e politike. Ajo ndikohet vazhdimisht nga mjedisi, kultura dhe normat që na rrethojnë.

Kapitalizmi ndikon edhe në identitetin tonë

Analiza thekson se kapitalizmi nuk organizon vetëm punën dhe paratë, por ndërhyn edhe në mënyrën se si njerëzit e shohin veten. Shoqëria moderne i nxit individët të kërkojnë vazhdimisht më shumë sukses, produktivitet, status, eksperienca dhe zotërime materiale.

Kjo mund ta shndërrojë jetën në një projekt të pafund përmirësimi. Njerëzit monitorojnë aftësitë, trupin, karrierën, marrëdhëniet dhe mirëqenien e tyre, duke u krahasuar vazhdimisht me të tjerët.

Pyetja “A jam mjaftueshëm?” mbetet shpesh pa përgjigje, sepse gjithmonë ekziston një arritje tjetër, një blerje e re ose një version “më i mirë” i vetes për t’u ndjekur.

Edhe platformat digjitale dhe faqet që rendisin përvojat e konsumatorëve mund të ndikojnë në këtë proces. Ato ua lehtësojnë njerëzve zgjedhjen, por njëkohësisht mund t’i shtyjnë të përsërisin preferencat dhe sjelljet e shumicës.

Kur problemet shoqërore përjetohen si dështime personale

Presioni për t’u përmirësuar vazhdimisht mund të bëjë që një person ta interpretojë stresin, pasigurinë apo lodhjen vetëm si dështim individual. Mendime të tilla si “Nuk jam mjaftueshëm i suksesshëm”, “Më mungon vetëbesimi” ose “Duhet të punoj më shumë me veten” bëhen gjithnjë e më të zakonshme.

Deleuze dhe Guattari sugjerojnë se, në raste të tilla, nuk duhet parë vetëm brenda individit. Krahas pyetjes “Çfarë nuk shkon me mua?”, duhet shtruar edhe pyetja: “Në çfarë lloj bote po më kërkohet të përshtatem?”.

Kjo nuk do të thotë se depresioni, ankthi apo lodhja profesionale shkaktohen vetëm nga kapitalizmi. Këto probleme janë komplekse dhe lidhen me faktorë biologjikë, psikologjikë, shoqërorë dhe marrëdhënorë. Megjithatë, analiza argumenton se psikologjia nuk duhet ta shkëpusë individin nga kushtet ku ai jeton.

Si mund t’i rimendojmë dëshirat tona?

Sipas filozofisë së Deleuze dhe Guattari, zgjidhja nuk qëndron vetëm te refuzimi i shoqërisë, por te krijimi i mënyrave të reja të të jetuarit dhe i lidhjeve që nuk përcaktohen vetëm nga produktiviteti, statusi apo vlera ekonomike.

Të pohosh jetën nuk do të thotë ta pranosh realitetin pa e vënë në diskutim. Do të thotë të pyesësh se çfarë mund të ndryshojë dhe cilat mundësi të tjera mund të krijohen.

Në këtë kuptim, dëshirat tona duhen parë jo vetëm për atë që na premtojnë, por edhe për atë që prodhojnë në jetën tonë. Pyetja vendimtare nuk është vetëm “A e dua këtë?”, por edhe “Çfarë lloj njeriu dhe çfarë lloj jete po krijon kjo dëshirë?”.

Burimi;https://www.psychologytoday.com/us/blog/philosophies-in-psychology/202609/who-taught-you-to-want-what-you-want

]Foto; Freepik.com